|
|
 |
 |
|
|
१२ शान्तिपर्व.jpg)
॥ श्रीः ॥
12.55. अध्यायः 055
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Topics
भीष्मेण युधिष्ठिराय राजधर्मकथनम्॥ 1॥

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Text
वैशम्पायन उवाच। 12-55-0x(5470)(66901)
प्रणिपत्य हृषीकेशमभिवाद्य पितामहम्।
अनुमान्य गुरून्सर्वान्पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः॥ 12-55-1(66902)
राज्ञां वै परमो धर्म इति धर्मविदो विदुः।
महान्तमेतं भारं च मन्ये तद्ब्रूहि पार्थिव॥ 12-55-2(66903)
राजधर्मान्विशेषेण कथयस्य पितामह।
सर्वस्य जीवलोकस्य राजधर्मः परायणम्॥ 12-55-3(66904)
त्रिवर्गो हि समासक्तो राजधर्मेषु कौरव।
मोक्षधर्मश्च विस्पष्टः सकलोऽत्र समाहितः॥ 12-55-4(66905)
यथा हि रश्मयोऽश्वस्य द्विरदस्याङ्कुशो यथा।
नरेन्द्रधर्मो लोकस्य तथा प्रग्रहणं स्मृतम्॥ 12-55-5(66906)
अत्र वै संप्रमूढे तु धर्मे राजर्षिसेविते।
लोकस्य संस्था न भवेत्सर्वं च व्याकुलीभवेत्॥ 12-55-6(66907)
उदयन्हि यथा सूर्यो नाशयत्यशुभं तमः।
राजधर्मस्तथा लोक्यामाक्षिपत्यशुभां गतिम्॥ 12-55-7(66908)
तदग्रे राजधर्मान्हि मदर्थे त्वं पितामह।
प्रब्रूहि भरतश्रेष्ठ त्वं हि धर्मभूतां वरः॥ 12-55-8(66909)
आगमश्च परस्त्वत्तः सर्वेषां नः परन्तप।
भवन्तं हि परं बुद्धौ वासुदेवोऽभिमन्यते॥ 12-55-9(66910)
भीष्म उवाच। 12-55-10x(5471)
नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे।
ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान्॥ 12-55-10(66911)
शृणु कार्त्स्न्येन मत्तस्त्वं राजधर्मान्युधिष्ठिर।
निरुच्यमानान्नियतो यच्चान्यदपि वाञ्छसि॥ 12-55-11(66912)
आदावेव कुरुश्रेष्ठ राज्ञा रञ्जनमिच्छता।
देवतानां द्विजानां च वर्तितव्यं यथाविधि॥ 12-55-12(66913)
दैवतान्यर्चयित्वा हि ब्राह्मणांश्च कुरूद्वह।
आनृण्यं याति धर्मस्य लोकेन च समर्च्यते॥ 12-55-13(66914)
उत्थानेन सदा पुत्र प्रयतेथा युधिष्ठिर।
न ह्युत्थानमृते दैवं राज्ञामर्थं प्रसाधयेत्॥ 12-55-14(66915)
साधारणं द्वयं ह्येतद्दैवमुत्थानमेव च।
पौरुषं हि परं मन्ये दैवं निश्चित्य मुह्यते॥ 12-55-15(66916)
विपन्ने च समारम्भे सन्तापं मा स्म वै कृथाः।
घटेतैवं सदाऽऽत्मानं राज्ञामेष परो नयः॥ 12-55-16(66917)
न हि सत्यादृते किंचिद्राज्ञां वै सिद्धिकारकम्।
सत्ये हि राजा निरतः प्रेत्य चेह च नन्दति॥ 12-55-17(66918)
ऋषीणामपि राजेन्द्र सत्यमेव परं धनम्।
तथा राज्ञां परं सत्यान्नान्यद्विश्वासकारणम्॥ 12-55-18(66919)
गुणवाञ्शीलवान्दान्तो मृदुदण्डो जितेन्द्रियः।
सुदर्शः स्थूललक्ष्यश्च न भ्रश्येत सदा श्रियः॥ 12-55-19(66920)
आर्जवं सर्वकार्येषु श्रयेथाः कुरुनन्दन।
पुनर्नयविचारेण त्रयीसंवरणेन च।
`आर्जवेन समायुक्ता मोदन्ते ऋषयो दिवि॥' 12-55-20(66921)
मृदुर्हि राजा सततं लङ्घ्यो भवति सर्वशः।
तीक्ष्णाच्चोद्विजते लोकस्तस्मादुभयमाचरेत्॥ 12-55-21(66922)
अदण्ड्याश्चैव ते पुत्र विप्राः स्युर्ददतां वर।
भूतमेतत्परं लोके ब्राह्मणा नाम पाण्डव॥ 12-55-22(66923)
मनुना चात्र राजेन्द्र गीतौ श्लोकौ महात्मना।
धर्मेषु स्वेषु कौरव्य हृदि तौ कर्तुमर्हसि॥ 12-55-23(66924)
अभ्द्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम्।
तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति॥ 12-55-24(66925)
अयो हन्ति यदाऽश्मानमग्निरापो निहन्ति च।
ब्रह्म च क्षत्रियो द्वेष्टि तदा सीदन्ति ते त्रयः॥ 12-55-25(66926)
एवं कृत्वा महाराज नमस्या एव ते द्विजाः।
भौमं ब्रह्म द्विजश्रेष्ठा धारयन्ति शमान्विताः॥ 12-55-26(66927)
एवं चैव नरव्याघ्र लोकयात्राविघातकाः।
निग्राह्या एव बाहुभ्यां ब्राह्मणास्ते नरेश्वर॥ 12-55-27(66928)
श्लोकौ चोशनसा गीतौ पुरा तात महर्षिणा।
तौ निवोध महाराज त्वमेकाग्रमना नृप॥ 12-55-28(66929)
उद्यम्य शस्त्रमायान्तमपि वेदान्तगं रणे।
निगृह्णीयात्स्वधर्मेण धर्मापेक्षी नराधिपः॥ 12-55-29(66930)
विनश्यमानं धर्मं हि योऽभिरक्षेत्स धर्मवित्।
न तेन धर्महा स स्यान्मन्युस्तन्मन्युमृच्छति॥ 12-55-30(66931)
एवं चैव नरश्रेष्ठ रक्ष्या एव द्विजातयः।
सापराधानपि हि तान्विषयान्ते समुत्सृजेत्॥ 12-55-31(66932)
अभिशस्तमपि ह्येषां पीडयेन्न विशांपते।
ब्रह्मघ्ने गुरुतल्पे च भ्रूणहत्ये तथैव च॥ 12-55-32(66933)
राजद्विष्टे च विप्रस्य विषयान्ते विवासनम्।
विधीयते न शारीरं भयमेषां कदाचन॥ 12-55-33(66934)
दयिताश्च नरास्ते स्युर्भक्तिमन्तो द्विजेषु ये।
न शोकः परमा तुष्टी राज्ञां भवति संचयात्॥ 12-55-34(66935)
दुर्गेषु च महाराज षट्सु ये शास्त्रनिश्चिताः।
सर्वदुर्गेषु मन्यन्ते नरदुर्गं सुदुर्गमम्॥ 12-55-35(66936)
तस्मान्नित्यं दया कार्या चातुर्वर्ण्ये विपश्चिता।
धर्मात्मा सत्यवाक्चैव राजा रञ्जयति प्रजाः॥ 12-55-36(66937)
न च क्षान्तेन ते नित्यं भाव्यं पुरुषसत्तम।
अधर्मो हि मृद् राजा क्षमावानिव कुञ्जरः॥ 12-55-37(66938)
वार्हस्पत्ये च शास्त्रे च श्लोकोऽयं नियतः प्रभो।
अस्मिन्नर्थे निगदितस्तन्मे निगदतः शृणु॥ 12-55-38(66939)
क्षममाणं नृपं नित्यं नीचः परिभवेञ्जनः।
हस्तियन्ता गजस्येव शिर एवारुरुक्षति॥ 12-55-39(66940)
तस्मान्नैव मृदुर्नित्यं तीक्ष्णो वाऽपि भवेन्नृपः।
वसन्तेऽर्क इव श्रीमान्न शीतो न च घर्मदः॥ 12-55-40(66941)
प्रत्यक्षेणानुमानेन तथौपम्यागमैरपि।
परीक्ष्यास्ते महाराज स्वे परे चैव नित्यशः॥ 12-55-41(66942)
व्यसनानि च सर्वाणि त्यजेथा भूरिदक्षिण।
नचैतानि प्रयुञ्जीथाः सङ्गं तु परिवर्जय॥ 12-55-42(66943)
व्यसनी यस्तु लोकेऽस्मिन्परिभूतो भवत्युत।
उद्वेजयति लोकं च योऽतिद्वेषी महीपतिः॥ 12-55-43(66944)
भवितव्यं सदा राज्ञा गर्भिणीसहधर्मिणा।
कारणं च महाराज शृणु येनेदमुच्यते॥ 12-55-44(66945)
यथा हि गर्भिणी हित्वा स्वं प्रियं मनसोऽनुगम्।
गर्भस्य हितमाधत्ते तथा राज्ञाऽप्यसंशयम्॥ 12-55-45(66946)
वर्तितव्यं कुरुश्रेष्ठ सदा धर्मानुवर्तिना।
स्वं प्रियं तु परित्यज्य यद्यल्लोकहितं भवेत्॥ 12-55-46(66947)
न सन्त्याज्यं च ते धैर्यं कदाचिदपि पाण्डव।
धीरस्य स्पष्टदण्डस्य न ह्याज्ञा प्रतिहन्यते॥ 12-55-47(66948)
परिहासश्च भृत्यैस्ते नात्यर्थं वदतां वर।
कर्तव्यो राजशार्दूल दोषमत्र हि मे शृणु॥ 12-55-48(66949)
अवमन्यन्ति भर्तारं सहर्षमुपजीविनः।
स्वे स्थाने न च तिष्ठन्ति लङ्घ्यन्ति च तद्वचः॥ 12-55-49(66950)
प्रेष्यमाणा विकल्पन्ते गुह्यं चाप्यनुयुञ्जते।
अयाच्यं चैव याचन्ते भोज्यान्याहारयन्ति च॥ 12-55-50(66951)
क्रुथ्यन्ति परिदीप्तन्ति भूमिपायाधितिष्ठते।
उत्कोचैर्वञ्चनाभिश्च कार्याणि घ्नन्ति चास्य ते॥ 12-55-51(66952)
जर्झरं चास्य विषयं कुर्वन्ति प्रतिरूपकैः।
स्त्रीरक्षिभिश्च सज्जन्ते तुल्यवेषा भवन्ति च॥ 12-55-52(66953)
वान्तं निष्ठीवनं चैव कुर्वते चास्य सन्निधौ।
निर्लज्जा राजशार्दूल व्याहरन्ति च तद्वचः॥ 12-55-53(66954)
हयं वा दन्तिनं वाऽपि रथं वा नृपसंमतम्।
अधिरोहन्त्यवज्ञाय सहर्षाः पार्थिवे मृदौ॥ 12-55-54(66955)
इदं ते दुष्करं राजन्निदं ते दुर्विचेष्टितम्।
इत्येवं सुहृदो नाम ब्रुवते परिपद्गताः॥ 12-55-55(66956)
क्रुद्धे चास्मिन्हसन्त्येव न च हृष्यन्ति पूजिताः।
सङ्घर्षशीलाश्च तदा भवन्त्यन्योन्यकारणात्॥ 12-55-56(66957)
विस्रंसयन्ति मन्त्रं च विवृण्वन्ति च दुष्कृतम्।
लीलया चैव कुर्वन्ति सावज्ञास्तस्य शासनम्॥ 12-55-57(66958)
अलङ्काराणि भोज्यं च तथा स्नानानुलेपने।
हेलयाना नरव्याघ्र स्वस्थास्तस्योपभुञ्जये॥ 12-55-58(66959)
निन्दन्ते स्वानधीकारान्सन्त्यजन्ते च भारत।
न वृत्त्या परितृष्यन्ति राजदेयं हरन्ति च॥ 12-55-59(66960)
क्रीडितुं तेन चेच्छन्ति ससूत्रेणेव पक्षिणा।
अस्मत्प्रणेयो राजेति लोकांश्चैव वदन्त्युत॥ 12-55-60(66961)
एते चैवापरे चैव दोषाः प्रादुर्भवन्त्युत।
नृपतौ मार्दवोपेते हर्षुले च युधिष्ठिर॥ ॥ 12-55-61(66962)
इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः॥ 55॥
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Footnotes
12-55-2 धर्मः प्रजापालनात्मकः परमः सर्वधर्मश्रेष्ठः। एतं धर्मं भारं दुवेहं मन्ये॥ 12-55-5 प्रग्रहणं नियन्त्रणम्॥ 12-55-6 संस्था मर्यादाव्यवस्था॥ 12-55-8 अग्रे इतरेभ्यो धर्मेभ्यः पूर्वम्॥ 12-55-9 परः आगमः परं रहस्यम्। नः अस्माकं त्वत्तएव विहितमस्तु॥ 12-55-18 सत्यान्नान्यदाश्वासकारमिति ड. थ. पाठः॥ 12-55-19 स्थूललक्ष्यः बहुप्रदः॥ 12-55-26 भौमं ब्रह्म वेदान् यज्ञांश्च॥ 12-55-29 स्वधर्मेण शस्त्रोद्यमनेन निगृह्णीयादेव नतु हन्यात्॥ 12-55-30 विनश्यमानमाततायिदोषात्। तेन जाततायिनिग्रहेण॥ 12-55-32 अभिशस्तं सताऽसता वा दोषेण युक्तं तथाख्यापितम्॥ 12-55-33 शारीरं कशाघातादिजम्॥ 12-55-35 षट्सु मरुजलपृथ्वीवनपर्वतनस्मवेषु॥ 12-55-37 अधर्मो धर्मविरोधी॥ 12-55-39 गजस्य क्षममाणस्य॥ 12-55-42 व्यसनानि मृगयादीनि॥ 12-55-46 प्रियमिष्टम्॥ 12-55-47 न भयं विद्यते क्वचित्। इति झ. पाठः। ते त्वया॥ 12-55-52 प्रतिरूपकैः कृत्रिमैः शासनपत्रैः। विषयं देशम्। जर्झरं निःसारम्। स्त्रीरक्षिभिः सज्जन्ते प्रीति कुर्वन्ति अन्तःपुरे प्रवेशमिच्छन्तः॥ 12-55-54 नादृत्य हर्षुले इति झ. पाठः। तत्र हर्षुले परिहासशीले इत्यर्थः॥ 12-55-57 विस्रंसयन्ति भेदयन्ति॥ 12-55-58 स्वस्थाः निर्भयाः॥ 12-55-59 राजदेयं राजभागम्॥


|
 100000 shlokas.jpg)
|
|
"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India. |
| |
| |
|
|
| |
|
|
| |
|
|